Home STORIES ΑΡΧΑΙΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ [Μέρος Τρίτο]
  • Google AdSense

Το ELITE stores magazine επέστρεψε και είναι καλύτερο από ποτέ! Μεγάλο, πλούσιο, πρωτότυπο, πολυτελές, όπως ακριβώς το γνωρίσατε και το αγαπήσατε κι ακόμα περισσότερο! Διαβάστε στο τεύχος που κυκλοφορεί: Νίκος Βέρτης, σε μια μεγάλη συνέντευξη που θα συζητηθεί, Demy, σε μια συζήτηση εφ’ όλης της ύλης, Απόψεις, Γεγονότα, Μεγάλα Θέματα, Αφιερώματα, Μόδα, Nightlife…
Για να επικοινωνήσετε με την ELITE Promotion, επικοινωνήστε μαζί μας στα τηλέφωνα: 6944266762 και 2431028483 ή στείλτε μας e-mail στη διεύθυνση: elite@elitepromotion.gr

ΑΡΧΑΙΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ [Μέρος Τρίτο]

Ευρετήριο Άρθρων
ΑΡΧΑΙΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ [Μέρος Τρίτο]
ΣΕΛΙΔΑ 2
ΣΕΛΙΔΑ 3
Όλες οι σελίδες

Οι αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι αναζητούν το νόημα της ζωής. Αρετή, φρόνησις, ηδονή, το τέλειο, το σύμπαν και οι φιλοσοφικοί στοχασμοί που άλλαξαν τον κόσμο.

ΓΟΡΓΙΑΣ
Οι αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι διακρίνονταν, συν τοις άλλοις, και για τη ρητορική τους δεινότητα, την ικανότητα δηλαδή να συνθέτουν τόσο γραπτούς όσο και προφορικούς λόγους, με στόχο να καταστούν, κατά το μέγιστο δυνατό, πειστικοί και αποτελεσματικοί για το σκοπό τον οποίο γράφτηκαν. Ένας από τους σημαντικότερους τεχνίτες της ρητορικής ήταν ο Γοργίας, λόγοι του οποίου χρησιμοποιούνταν ως υποδείγματα ρητορικής. Σε αντίθεση με άλλους φιλοσόφους που αναζητούν την αλήθεια πίσω από τον κόσμο που μας περιβάλλει, τον άνθρωπο και την κοινωνία, ο Γοργίας ανέπτυξε την ιδέα της απλής γνώμης, της δόξας, κατά την αρχαιότητα, αφού ως άριστος ρήτορας θεωρούσε πως με τη μέθοδο της πειθούς που χρησιμοποιούσε θα μπορούσε να πείσει τον ακροατή του πάνω σε οποιοδήποτε ζήτημα. Με βάση αυτή την προσέγγιση συνθέτει και την ιδέα της αρετής, νοούμενης ως ενός τρόπου συμπεριφοράς που τελεί σε πλήρη συνάρτηση με την πραγματικότητα που περιβάλλει τον άνθρωπο και η οποία είναι ρευστή. Ως εκ τούτου, το τι είναι ενάρετη συμπεριφορά μεταβάλλεται ανάλογα με τις επικρατούσες, κατά περίπτωση, συνθήκες.

ΔΗΜΟΚΡΙΤΟΣ

«Ο κόσμος είναι θεατρική σκηνή και η ζωή πέρασμα απ’ αυτή. Ήλθες, είδες και απήλθες».
Πανεπιστήμων και πατέρας της ατομικής θεωρίας. Ένας από τους σημαντικότερους φιλοσόφους της αρχαιότητας που ανήκουν στη γενιά των προσωκρατικών φιλοσόφων και ο οποίος θεωρείται πως έθεσε τα θεμέλια των φυσικών επιστημών. Υποστήριξε την πολλαπλότητα του ατόμου, ότι δηλαδή η ύλη αποτελείται από άπειρα άτομα και αιώνες αργότερα της δράσης του αναλύθηκε το έργο του εκ νέου, οδηγώντας σε καίριες επιστημονικές ανακαλύψεις, όπως η διάσπαση του ατόμου. Γεννημένος στα Άβδηρα της Ξάνθης, ξεκίνησε το φιλοσοφικό του στοχασμό ταξιδεύοντας σε πολλές πόλεις του αρχαίου κόσμου και εντρυφώντας σε πλήθος επιστημών, με αποτέλεσμα να θεωρείται, ως προς αυτό, πρόδρομος του Αριστοτέλη, ενώ ήταν απ’ τους πρώτους διανοητές που υποστήριξαν την ύπαρξη  και άλλων κόσμων, πέραν αυτών που γνωρίζουμε.

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ (384-322 π.Χ.)

«Ο άνθρωπος, όταν τελειοποιείται, είναι το καλύτερο των ζώων. Όταν, όμως, αποχωρίζεται από το νόμο και τη δικαιοσύνη, είναι το χειρότερο όλων.»

Ο Αριστοτέλης υπήρξε  ένας από τους σημαντικότερους διανοητές της αρχαίας ελληνικής σκέψης, ο οποίος επηρέασε με τη διδασκαλία του και τη διδακτική του ολόκληρη το μετέπειτα φιλοσοφικό στοχασμό σε παγκόσμιο επίπεδο. Ήταν ένας φιλόσοφος που αφιέρωσε ολόκληρη τη ζωή του στην έρευνα και τη συνεχή προαγωγή της γνώσης στην οποία μπορεί να φτάσει ο άνθρωπος, εφηύρε την έννοια της λογικής και το έργο του όχι μόνο αποτελεί ορόσημο όλων των φιλοσόφων και διανοητών, αλλά θεωρείται ότι κατόρθωσε να «κωδικοποιήσει την ανθρώπινη σοφία».

 



ΒΙΟΣ
Ο Αριστοτέλης γεννήθηκε στα Στάγειρα της Χαλκιδικής και ξεκίνησε την ενασχόλησή του με τη φιλοσοφία εν γένει ως μαθητής του Πλάτωνα, τον οποίο και ακολούθησε για 20 ολόκληρα χρόνια, όντας μαθητής της Ακαδημίας. Λίγα χρόνια αργότερα μετοίκησε στη Μακεδονία και ανέλαβε τη διαπαιδαγώγηση του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Ίδρυσε τη δική του φιλοσοφική σχολή, την οποία ονόμασε Λύκειο και στο τέλος της ζωής του έζησε στη Χαλκίδα, όπου και πέθανε.
ΕΡΓΟ
Ο Αριστοτέλης υπήρξε πανεπιστήμων. Γνωρίζοντας και διδάσκοντας την αξία της γνώσης, εφήρμοσε τον κανόνα αυτό, πρώτα απ’ όλους, στον εαυτό του,  με αποτέλεσμα το φάσμα των γνώσεών του να εντυπωσιάζει κάθε μελετητή του ανά τους αιώνες. Έτσι, πραγματεύτηκε με ποικίλους τομείς, από τη φυσική και τη βιολογία έως τα μαθηματικά και την αστρονομία, από τη θεωρία της τέχνης και τη μουσική  μέχρι την ιατρική και την πολιτική, από την ψυχολογία και τη ρητορική μέχρι τη μεταφυσική και τη μετεωρολογία. «Σε πάρα πολλούς τομείς απ’ αυτούς, η συμβολή του υπήρξε τέτοια, έτσι ώστε να θεωρείται ο πατέρας νέων επιστημονικών κλάδων ενώ θεωρείται, ως σήμερα, ο ιδρυτής της λογικής».
ΠΡΩΤΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ
Ο φιλοσοφικός στοχασμός του Αριστοτέλη ξεκινούσε πάντοτε από το όλον για να περιορίσει στη συνέχεια τον κύκλο των ερωτημάτων του προς ειδικότερα θέματα. Έτσι, διαβάζουμε πως «το βασικότερο όλων των ερωτημάτων είναι το τι είναι τα όντα ως όντα, ποια είναι η ουσία των πραγμάτων». Απ’ αυτό το ερώτημα που ανήκει στην πρώτη, όπως ο ίδιος την ονόμαζε, φιλοσοφία, τη μεταφυσική ξεκινά ο ιδεολογικός στοχασμός του για να καταλήξει, σε αντίθεση με το δάσκαλό του Πλάτωνα ότι ον είναι ταυτόχρονα και ύλη και είδος, εννοώντας ως ύλη τη στατική πλευρά και είδος τη δυναμική.
ΤΟ ΤΕΛΟΣ
Τέλος σημαίνει τέλειο, τελικό. Ο Αριστοτέλης έβλεπε τα πράγματα από μία «τελολογική» σκοπιά, θεωρούσε δηλαδή πως όλα τα όντα υπάρχουν και εξελίσσονται ώσπου να φτάσουν στο «τέλος», στην τέλεια εκδοχή τους, κάτι το οποίο είναι και ο σκοπός τους. Σε αυτό το τελικό στάδιο, διδάσκει ο Αριστοτέλης, η ύλη και το είδος κάθε όντος ενώνονται, ενώ μέχρι ν’ αγγίξουν αυτό το σημείο, αποτελούν «απλές δυνατότητες». Αυτήν ακριβώς την τελολογική αντίληψη, ο μεγάλος φιλόσοφος τη συγκεκριμενοποιεί στον τομέα της βιολογίας, όπου παρατηρεί πως όλα τα όντα εξελίσσονται και μεταβάλλονται διαρκώς μέχρι ν’ αποκτήσουν την τέλεια φύση τους, όπως ο σπόρος, ο οποίος, κάτω από τις κατάλληλες συνθήκες, «εξελίσσεται προς την κατάσταση του ολοκληρωμένου δέντρου». Έτσι, ανάλογα με το είδος τους τα όντα εντάσσονται σε διαφορετικές ομάδες και με βάση αυτή την παραδοχή, ο Αριστοτέλης συνέλαβε τη συστηματική κατάταξη των ζώων και των φυτών σε είδη, μια θεωρία που αποτέλεσε πρότυπο, για πολλούς αιώνες, στη βιολογία.
Η ΓΝΩΣΗ
Ο Αριστοτέλης, όπως και όλοι οι φιλόσοφοι της εποχής προσπαθούν να εντρυφήσουν, κατά το μέγιστο δυνατό, στη γνώση, σε όσους διαφορετικούς τομείς κι αν αυτή αναλύεται, προκειμένου να φτάσουν στην αλήθεια και να κατακτήσουν την ηθική, αξίες που θεωρούνταν τα ύψιστα αγαθά. Ο Αριστοτέλης, ωστόσο, εξέλιξε τη θεωρία περί γνώσης, προχωρώντας ένα βήμα παραπέρα τον Πλατωνικό στοχασμό, προβαίνοντας σε μια τριπλή διάκριση αυτής, ανάλογα με τα αντικείμενά της. Έτσι, «η γνώση είναι είτε θεωρητική, είτε πρακτική, είτε ποιητική».
Θεωρητική
Η «θεωρία» κατά τον Αριστοτέλη είναι η γνώση των όντων, τα οποία είτε μένουν αναλλοίωτα στο  πέρασμα των αιώνων, όπως, για παράδειγμα, τα μαθηματικά, είτε μεταβάλλονται αλλά εξαιτίας της ίδιας τους της φύσης και όχι δυνάμει κάποιων εξωτερικών παραγόντων, όπως, για παράδειγμα, η βιολογία, η γνώση της φύσης. Θεωρητική γνώση είναι, με μία λέξη, η επιστήμη, της οποίας αρχή είναι η έννοια της απόδειξης.
Πράξις και ποίησις
Πρακτική και ποιητική γνώση στηρίζοντας σ’ έναν κοινό παρανομαστή: αφορούν τη γνώση πραγμάτων που όχι μόνο δεν είναι αιώνια αλλά μεταβάλλονται διαρκώς εξαιτίας εξωτερικών αιτιών. Κατά τον Αριστοτέλη, πρόκειται για την πράξη και την ποίηση. Δύο έννοιες, οι οποίες μελετούν τη μεταβολή των όντων που οφείλονται είτε σε μια πράξη, είτε στην ποίηση, με την ευρεία έννοια της ανθρώπινης δημιουργίας, σε δύο αιτίες δηλαδή που είναι εξωτερικές και μένουν εκτός του ελέγχου των όντων ή της φύσης. Παραθέτουμε αυτούσιο ένα απτό παράδειγμα: «Κάποιος που τελεί μια πράξη, π.χ. κόβει ένα δέντρο, θα μπορούσε να την είχε παραλείψει ή να κόψει ένα άλλο από το συγκεκριμένο που έκοψε, άρα η πράξη του δεν είναι ένα γεγονός αναγκαίο –αφού θα μπορούσε και να μην είχε συμβεί ποτέ- κι έτσι, διαφέρει, για παράδειγμα, από την κίνηση της σελήνης», μια μεταβολή που επέρχεται χάρη στον ίδιο της τον εαυτό, στην ίδια της τη φύση και μάλιστα κατά τρόπο αναγκαστικό. Το ίδιο ισχύει και στην ποίηση, για παράδειγμα, ένα έργο τέχνης, ένα κτίριο, ένα γλυπτό, ένα συγγραφικό έργο, το περιοδικό που κρατάτε στα χέρια σας είναι πράγματα που υπάρχουν, αλλά θα μπορούσαν και να μην υπάρχουν, αφού η ύπαρξή τους οφείλεται στην ανθρώπινη δημιουργία, «έγκειται σε ανθρώπινες αποφάσεις να τα κατασκευάσουν για κάποιους σκοπούς ή όχι»!



Πράξις και αγαθό
Αφού ο Αριστοτέλης προέβη στην τριπλή διάκριση της γνώσης, συνεχίζει με μία ακόμα διάκριση μεταξύ πράξης και ποίησης, αποδίδοντας στην πρώτη ηθικό χαρακτήρα. Έτσι, ο σκοπός της ποίησης, μιας ανθρώπινης απόφασης, μιας δημιουργίας μπορεί να είναι οποιοσδήποτε και είναι ηθικά αδιάφορος. Ενώ αντίθετα, ο σκοπός της πράξης, όταν στοχεύει να υπηρετήσει το αγαθό οδηγεί στη γνώση του ηθικού. Όταν για παράδειγμα τελώ μια πράξη καλοσύνης, η πράξη μου αυτή θα με οδηγήσει στη γνώση του καλού, του ηθικού, κατά τους αρχαίους Έλληνες.
ΕΞΙΣ
Είναι σημαντικό να τονιστεί πως όλοι αυτοί οι φιλοσοφικοί στοχασμοί δεν αποτελούν, για τον Αριστοτέλη, απλές θεωρητικές προσεγγίσεις, αλλά σηματοδοτούν ένα συγκεκριμένο τρόπο ζωής, είναι έξεις, δηλαδή συνήθειες για κάθε άνθρωπο. Γι’ αυτό άλλωστε και ο μεγάλος διανοητής προβαίνει σε μία ακόμα διάκριση θέλοντας να τονίσει τη σημασία της ενσωμάτωσης όλων αυτών των ιδεών στην καθημερινότητα του κάθε ανθρώπου, διακρίνοντας από τη μία το φρόνιμο άνθρωπο, αυτόν που κατέχει τη φρόνηση, δηλαδή την πρακτική γνώση και από την άλλη τον κάτοχο τέχνης, αυτόν που κατέχει την ποιητική γνώση και έχει προσανατολίσει τη ζωή του στην εξάσκηση μιας συγκεκριμένης δραστηριότητας. Ο φρόνιμος είναι και αυτός που έχει κατακτήσει την απαιτούμενη «ηθική εμπειρία και ψυχική ωριμότητα» να επιδιώκει το αγαθό, αυτός που «όχι μόνο γνωρίζει γενικά και αφηρημένα το αγαθό, αλλά είναι σε θέση να κρίνει με ταχύτητα και με ασφάλεια πώς πρέπει να αντιμετωπίζει κάθε συγκεκριμένη περίπτωση».

«Άνθρωπος φύσει ζώον πολιτικόν»
Ο Αριστοτέλης εντρύφησε και στον τομέα της πολιτικής θεωρίας, διδάσκοντας ότι αποτελεί ενιαία διδασκαλία με την ηθική φιλοσοφία, δηλαδή την πρακτική γνώση, όπως αναλύθηκε παραπάνω. Κι αυτή η αντίληψη περί ενιαίας φιλοσοφίας οδήγησε τον Αριστοτέλη να εμβαθύνει στη φύση του ανθρώπου, η οποία και είναι, κατά τον ίδιο, κοινωνική. «Είναι στη φύση του ανθρώπου να ολοκληρώνεται η ζωή του, όταν αυτός ενταχθεί στη συλλογική ζωή μιας πόλεως, νοούμενης ως κοινότητας πολιτών που έχουν συνδέσει τις τύχες τους διαβιώνοντας κάτω από κοινούς θεσμούς και βιοτικές αντιλήψεις. Η αρετή δε νοείται ως τρόπος ζωής ενός μεμονωμένου ανθρώπου σαν να ζούσε αυτός μόνο με και αποκλειστικά για τον εαυτό του, αλλά φτάνει στην κορύφωσή της υπό συνθήκες ένταξης του ατόμου σε μια πόλη»,  και μάλιστα στην αρίστη πολιτεία, που θα προσφέρει την ευδαιμονία τόσο σε ατομικό όσο και σε συλλογικό επίπεδο, σ’ ένα τέλειο περιβάλλον που θα αποτελέσει το χώρο για να οδηγηθεί και ο άνθρωπος, ως μέλος αυτού, στην τέλεια εκδοχή του.

Αρετή και Μεσότητα
Αρετή είναι να επιδιώκεις το αγαθό, να γίνει το αγαθό αυτοσκοπός της ζωής σου. Ένα από τα κυριότερα χαρακτηριστικά της αρετής, κατά τον Αριστοτέλη, είναι η έννοια της μεσότητας, που αντικατοπτρίζεται στο γνωστό γνωμικό «Παν μέτρον άριστον», δηλαδή το να κρατάς ίση απόσταση από δύο άκρα. Έτσι, η αρετή δεν είναι ποτέ ακραία, είναι πάντοτε να βρίσκεις, να ελέγχεις και να μπορείς να διατηρείς το ορθό σημείο, το μέσο.

Στωικοί
Ζήνων, Κλεάνθης, Χρύσιππος

Έχοντας πάρει τ’ όνομά τους από τη Στοά Ποικίλη, στην οποία ξεκίνησε τη διδασκαλία του ο ιδρυτής του φιλοσοφικού αυτού ρεύματος, Ζήνων, οι φιλόσοφοι της Στοάς έχουν ως βασικό άξονα της ιδεολογίας τους την έννοια της φύσης. Παίρνοντας τη σκυτάλη από την τελολογική Αριστοτελική αντίληψη περί φύσης, οι Στωικοί δεν ενδιαφέρονται για τα επιμέρους αλλά εντρυφούν στο όλον, στο σύνολο των όντων σε συνδυασμό με τον κόσμο που τα περιβάλλει, στη λεγόμενη «αρμονία του σύμπαντος κόσμου». Ρυθμιστής του κόσμου είναι, για τους Στωικούς, μια κινητήρια δύναμη, ένα «αντικείμενο υποστατό, το οποίο ταυτίζεται με το θεό, έτσι ώστε φύσις, λόγος και θεός να συμπίπτουν». Η ανθρώπινη αρετή διαπνέεται από την έννοια της φύσης και σύμφωνα με αυτήν πρέπει ο άνθρωπος να προσανατολίζει το βίο του και αυτήν πρέπει να υπηρετεί. Έτσι, πρέπει να επιδιώκει να βρίσκεται σε αρμονία με το περιβάλλον και να πράττει όσα του επιτάσσει η φύση του με βάση τη λογική του, ούτως ώστε να οδηγηθεί στην επίτευξη της πολυπόθητης αρετής.

Επίκουρος [341 – 270 π.Χ.]
Ιδρυτής μίας από τις σημαντικότερες και πιο γνωστές φιλοσοφικές σχολές της Αθήνας, του Κήπου, ο Επίκουρος αποτέλεσε σημαντική φυσιογνωμία της αρχαίας ελληνικής σκέψης. Κοινή συνιστώσα όλων των φιλοσοφικών στοχασμών αποτελεί η κατάκτηση της ευδαιμονίας, η οποία αποκτά και διαφορετικές εκφάνσεις ανάλογα με τις ξεχωριστές, συχνά αντικρουόμενες, φιλοσοφικές τάσεις. Έτσι, αλλού συναντάμε την ευδαιμονία με την έννοια της αρετής και αλλού με την έννοια της ηδονής. Ο Επίκουρος ανήκει στη δεύτερη κατηγορία, γι’ αυτό και ονομάστηκε και ως ηδονιστής αλλά και υλιστής, μολονότι οι έννοιες αυτές έχουν μια ιδιάζουσα ερμηνεία την εποχή κατά την οποία διατυπώθηκαν.
ΗΔΟΝΗ
Κατά τον Επίκουρο, σκοπός της ζωής είναι να απολαμβάνουμε αυτά που  μας ευχαριστούν. Η ηδονή εδώ αποτελεί τον αριστοτελικό αυτοσκοπό, μια έννοια ωστόσο, η οποία διακρίνεται σε τρεις συνιστώσες:
α) Απουσία πόνου (σωματικού ή ψυχικού)
β) Ποιότητα απόλαυσης
γ) Υλική, πνευματική και αισθητική απόλαυση
Έτσι λοιπόν ο Επίκουρος αναλύει τους τρεις θεμελιώδεις λίθους, οι οποίοι και αποτελούν απαραίτητη προϋπόθεση για την κατάκτηση της ηδονής και συνεπακόλουθα της ευδαιμονίας. Θα πρέπει λοιπόν, καταρχήν, ν’ αποφεύγουμε τον πόνο, σε κάθε του έκφανση. Δεύτερο και σημαντικότερο, εμφανίζεται για μία ακόμα φορά το αρχαίο ελληνικό μέτρο. Η ποιότητα της απόλαυσης δε συνίσταται, όπως θα περίμενε κανείς, στην απληστία και την πολυτέλεια αλλά αντίθετα στην «τήρηση του ορθού μέτρου και στη σωστή ιεράρχηση των αναγκών μας, στην αυτοσυγκράτηση, τη λιτότητα και την ισορροπία ». Αυτές είναι οι απαραίτητες βάσεις για την ποιοτική ευχαρίστηση, έννοιες τις οποίες τονίζει συχνά ο φιλόσοφος. Και τελευταία διάκριση, αποτελούν οι τομείς της ηδονής. Μολονότι ο Επίκουρος χαρακτηρίστηκε ως υλιστής, εν τούτοις είναι σημαντικό να τονιστεί πως δε θεωρεί πως μόνο τα υλικά αγαθά θα μας οδηγήσουν στην ευδαιμονία, που είναι και ο σκοπός της ζωής μας. Αντίθετα, ο Επίκουρος δίνει ισότιμη αξία τόσο στην πνευματική όσο και στην αισθητική απόλαυση, τόσο στην καλλιέργεια του νου όσο και στη θέαση του ωραίου. Για να μπορέσουμε να διακρίνουμε ποιες απ’ όλες μας τις επιθυμίες πρέπει να ικανοποιούμε, ο Επίκουρος προβαίνει σε μία ακόμα διάκριση και υιοθετεί την έννοια της Αριστοτελικής φρόνησις, θεωρώντας ότι πρέπει να προσπαθούμε να ικανοποιούμε τις ανάγκες που μας επιβάλλει η φύση μας και να αποφεύγουμε τις κενές επιθυμίες που είναι αντίθετες με αυτήν, η δε δυνατότητα να προβαίνουμε σε αυτή τη διάκριση καλείται φρόνησις.